ভাগি পৰা বিশ্বব্যৱস্থা

Published Date: 12 September, 2026

ভাগি পৰা বিশ্বব্যৱস্থা

দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ ধ্বংসস্তূপৰ পৰা এটা আন্তৰ্জাতিক ব্যৱস্থাৰ উদ্ভৱ হৈছিল, যিটো আছিল এক অভূতপূৰ্ব বিপৰ্যয়ৰ ফচল৷ দুখনকৈ বিধ্বংসী বিশ্বযুদ্ধই মানুহক দেখুৱাই দিছিল যে, ক্ষমতাৰ ওপৰত কোনোধৰণৰ নিয়ন্ত্ৰণ নাথাকিলে কি ভয়াৱহ পৰিণতি হ’ব পাৰে৷ সেয়েহে ১৯৪৫ত দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধত বিজয়ী হোৱা মিত্ৰজোঁটে এটা সম্পূৰ্ণ সুকীয়া ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাৰ চেষ্টা কৰিছিলঃ এনে এক ব্যৱস্থা য’ত যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ পৰিৱৰ্তে বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠানৰ মাধ্যমেৰে দেশবোৰৰ মাজৰ বিৰোধ নিষ্পত্তি কৰা সম্ভৱ হ’ব; এনে এখন পৃথিৱী য’ত সাৰ্বভৌমত্ব সঁচাকৈ অৰ্থপূৰ্ণ হ’ব; আৰু যিখন পৃথিৱীত ক্ষুদ্ৰ আৰু দুৰ্বল ৰাষ্ট্ৰবোৰেও অন্ততঃ নীতিগতভাৱে—মহাশক্তিধৰ ৰাষ্ট্ৰবোৰৰ সমান অধিকাৰ দাবী কৰিব পাৰিব৷

এই প্ৰয়াসৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত আছিল ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰতিষ্ঠা৷ ইয়াৰ লগতে গঢ়ি উঠিছিল ‘ব্ৰেটন উডছ’ প্ৰতিষ্ঠানসমূহ– আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা নিধি আৰু বিশ্ব বেংক, আন্তৰ্জাতিক চুক্তি আৰু চনদবোৰ আৰু এনে নিবিড় পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলা প্ৰতিষ্ঠানিক কাঠামো এটা, যিটোৱে দেশবোৰৰ এখনে আন এখনৰ ওপৰত ক্ৰমশঃ নিৰ্ভৰশীল কৰি তুলিছিল৷ এই সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটোৱে পৃথিৱীৰ মানুহৰ আগত দাঙি ধৰা মূল প্ৰতিশ্ৰুতিটো আছিল অতি সৰল, কিন্তু বৈপ্লৱিকঃ কেৱল অস্ত্ৰৰ শক্তিয়েই ন্যায়বিচাৰৰ মাপকাঠী নহয়৷

দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পৰৱৰ্তীকালৰ এই বিশ্ব ব্যৱস্থাটো গঢ় দিয়াসকলে দাবী কৰাৰ দৰে সম্পূৰ্ণ আদৰ্শবাদী ৰূপত কাহানিও বৰ্তি থকা নাছিল৷ ছোভিয়েট ইউনিয়ন আৰু আমেৰিকাৰ মাজৰ শীতল যুদ্ধই পৃথিৱীখনক দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী শিবিৰত বিভক্ত কৰিছিল৷ ঔপনিৱেশিক শাসন ব্যৱস্থা তাৰপাছতো আৰু কেইবাটাও দশক ধৰি বৰ্তি আছিল আৰু শক্তিশালী দেশবোৰে প্ৰায়েই বাহিৰত দেখুৱাই যিবোৰ নীতিৰ কথা কৈছিল, বাস্তৱত কিন্তু সেইবোৰ উলংঘা কৰিছিল৷ আনকি ৰাষ্ট˜সংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদত পাঁচখন বিজয়ী দেশক ভেটো ক্ষমতা প্ৰদান কৰা হৈছিল আৰু এই ভেটোৰ ক্ষমতাৰে এই দেশকেইখনে ৰাষ্ট˜সংঘৰ দেশবোৰে সামূহিকভাৱে লোৱা সিদ্ধান্তও ৰদ বা খাৰিজ কৰিব পাৰিছিল৷ ইয়াৰ দ্বাৰা বৈষম্যক আনুষ্ঠানিক ৰূপত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল৷ তথাপি, নানা বিসংগতি থকাৰ পাছতো এই বিশ্ব ব্যৱস্থাই এটা অত্যন্ত মূল্যৱান বিষয় গঢ়িবলৈ সমৰ্থ হৈছিল– সেইটো আছিল বৈধ আৰু অবৈধ কাৰ্য নিৰূপণ কৰা সকলোৱে গ্ৰহণ কৰা এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ভাষা৷ আনকি শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰবোৰেও আন্তৰ্জাতিক আইন, আত্মৰক্ষাৰ অধিকাৰ, সাৰ্বভৌমত্ব ৰক্ষা অথবা যৌথ নিৰাপত্তাৰ দোহাই দিহে নিজৰ কাম-কাজৰ যৌক্তিকতা প্ৰমাণ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰিছিল৷

এই ব্যৱস্থাটোৰ কিয় অৱক্ষয় ঘটিল? প্ৰথম সমস্যাটো আছিল আন্তৰ্জাতিক নিয়ম-কানুন সকলোৰে বাবে সমানভাৱে প্ৰযোজ্য– এই ধাৰণাৰ ক্ৰমশঃ অৱক্ষয় ঘটিল৷ ছোভিয়েট ৰাছিয়া লুপ্ত হোৱাৰ পাছত আমেৰিকা-ৰাছিয়াৰ শীতল যুদ্ধৰ পৰিসমাপ্তি ঘটাত কিছু সময়ৰ বাবে হ’লেও প্ৰকৃত অৰ্থত সহযোগিতামূলক আন্তৰ্জাতিক ব্যৱস্থা এটা গঢ়ি উঠাৰ আশা দেখা গৈছিল৷ কিন্তু বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত দেখা গ’ল যে বিশ্বৰ একমাত্ৰ মহাশক্তি আমেৰিকাই যেতিয়াই বহুপাক্ষিক প্ৰতিষ্ঠানবিলাকক নিজৰ স্বাৰ্থৰ প্ৰতিকূল বুলি বিবেচনা কৰিছে, তেতিয়াই সেইবোৰৰ আওতাৰ বাহিৰলৈ গৈ সেইবোৰক একাষৰীয়া কৰি নিজৰ কাৰ্য সিদ্ধি কৰিছে৷ ইৰাক, কচভো আৰু আন কিছুমান ঠাইৰ যুদ্ধবোৰে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সীমাবদ্ধতা উন্মোচন কৰি দেখুৱাই দিছিল যে আন্তৰ্জাতিক ঐকমত্যক উপেক্ষা কৰি নিজৰ মতে কাম কৰাৰ ক্ষমতা সামৰিক শক্তিৰে শক্তিশালী দেশ আমেৰিকাৰ এতিয়াও আছে৷

ৰাছিয়াই সামৰিক আগ্ৰাসনেৰে ইউক্ৰেইনৰ ক্ৰিমিয়া দখল কৰা কাৰ্য আৰু পৰৱৰ্তী কালত ইউক্ৰেইনৰ ওপৰত কৰা আক্ৰমণে এই আন্তৰ্জাতিক নিয়মক উলংঘা কৰে যে সামৰিক শক্তিৰে আন এখন দেশৰ সীমা পৰিৱৰ্তন কৰাটো অৰ্থাৎ আন এখন দেশৰ সাৰ্বভৌমত্ব উলংঘন কৰাটো গ্ৰহণযোগ্য নহয়৷ দক্ষিণ চীন সাগৰ আৰু টাইৱানক কেন্দ্ৰ কৰি চীনে তোলা দাবীয়েও আনৰ সাৰ্বভৌমত্বক সন্মান জনোৱাৰ নীতিক উলংঘা কৰিছে৷ ইজৰাইলৰ আক্ৰমণৰ ফলত গাজাত উদ্ভৱ হোৱা চৰম মানৱীয় সংকটে আন্তৰ্জাতিক প্ৰতিষ্ঠানবোৰে নিজৰ সিদ্ধান্ত কাৰ্যকৰী কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ধাৰাবাহিকভাৱে বিফল হোৱাটোকে সাব্যস্ত কৰিছে৷ একে সময়তে প্ৰতিদ্বন্দ্বী দেশবোৰে আন্তৰ্জাতিক নীতি-নিয়ম উলংঘা কৰি অৰ্থনৈতিক অৱৰোধ বা নিষেধাজ্ঞা, চাইবাৰ আক্ৰমণ আদিৰ দৰে পৰোক্ষ যুদ্ধৰ কৌশল অৱলম্বনেৰে পৰস্পৰক সেও মনাবলৈ চেষ্টা চলাইছে৷ আন্তৰ্জাতিক ব্যৱস্থাৰ ৰক্ষকৰ ভূমিকা লোৱাসকলেই এতিয়া সেই ব্যৱস্থাৰ ওপৰত আস্থা হেৰুৱাই পেলাইছে৷

বিশ্বায়নৰ বিৰুদ্ধেও তীব্ৰ প্ৰতিক্ৰিয়া দেখা গৈছে৷ অৰ্থনৈতিক বৈষম্য, প্ৰব্ৰজন, অবৈধ অনুপ্ৰৱেশ, আৰ্থিক সংকট আৰু দ্ৰুত প্ৰযুক্তিগত পৰিৱৰ্তনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা অস্থিৰতাই তেনেবোৰ ৰাজনৈতিক আন্দোলনক শক্তিশালী কৰিছে, যিবোৰে আন্তৰ্জাতিক সহযোগিতাক সন্দেহেৰ চকুৰে চায়৷ ইয়াৰ ফলত বিশ্বব্যৱস্থা এতিয়া আৰু যুটিয়া নিয়ম-নীতিৰ ওপৰ ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠা নাই, বৰং দেশবোৰৰ পৰস্পৰবিৰোধী ৰাষ্ট˜ীয় স্বাৰ্থৰ ভিত্তিতহে গঢ়ি উঠিছে৷

তথাপি পুৰণি বিশ্ব ব্যৱস্থাৰ পতন অনিবাৰ্য নহয়৷ ১৯৪৫ চনৰ পাছত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠান, চুক্তি আৰু নীতিবোৰ এতিয়াও বৰ্তি আছে, কিন্তু সেইবোৰক ৰক্ষা কৰাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ৰাজনৈতিক সদিচ্ছাৰহে অভাৱ দেখা গৈছে৷ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিলুপ্তিতকৈ ৰাষ্ট্ৰসংঘ যিবোৰ বিশ্বাসৰ আধাৰত গঢ়ি উঠিছিল, সেইবোৰৰ বিলুপ্তিহে পৃথিৱীখনৰ বাবে অধিক বিপজ্জনক হ’ব৷ যদি তেনে হয়, তেতিয়া আন্তৰ্জাতিক ৰাজনীতিৰ সেই আদিমতম নিয়ম আকৌ উভতি আহিবঃ শক্তিশালী দেশে সিদ্ধান্ত ল’ব আৰু দুৰ্বল দেশবোৰে সেই সিদ্ধান্ত মানি ল’বলৈ বাধ্য হ’ব৷ অথচ ঠিক এই পৰিস্থিতিটোকেই বাধা দিবলৈ দুখনকৈ বিশ্বযুদ্ধৰ ভয়াৱহতা দেখাৰ পাছত যুদ্ধ-পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মটোৱো আপ্ৰাণ চেষ্টা কৰিছিল৷