'আমাৰ অসম’ৰ বিশেষ প্ৰতিবেদন, ১০ ছেপ্টেম্বৰঃ নাগা সন্ন্যাসীৰ যাদৱপুৰ বিশ্ববিদ্যালয় দখল! কলকাতাৰ এখন আগশাৰীৰ উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানৰ দুৱাৰমুখত বুধবাৰে দেখা গ’ল এনে এক দৃশ্য, যি যাদৱপুৰৰ পৰম্পৰাগত ছাত্ৰ-ৰাজনীতিৰ পৰিসৰক অতিক্ৰম কৰি ধৰ্ম, ৰাজনীতি আৰু শিক্ষাৰ সংঘাতক একেলগে মিশ্ৰিত কৰি তুলিলে। পশ্চিমবংগৰ মুখ্যমন্ত্ৰী শুভেন্দু অধিকাৰীৰ নেতৃত্বত উলিওৱা ‘গেৰুৱা সন্মান যাত্ৰা’ত বিজেপিৰ নেতা-কৰ্মীৰ সৈতে বৃহৎ সংখ্যক সাধু-সন্ন্যাসী, তাৰ ভিতৰত নাগা সন্ন্যাসীও, যাদৱপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ৮বি সংযোগস্থলৰ কাষত উপস্থিত হয়। ‘গেৰুৱাৰ অপমান’ৰ প্ৰতিবাদৰ নামত উলিওৱা এই সমদলৰ লক্ষ্য কেৱল এটা ৰঙৰ সন্মান ৰক্ষা কৰাই আছিল নে যাদৱপুৰৰ মতাদৰ্শগত পৰিসৰ সলনি কৰাৰ ৰাজনৈতিক ঘোষণা—সেই প্ৰশ্ন এতিয়া ডাঙৰ হৈ উঠিছে।গোলপাৰ্কৰ পৰা যাদৱপুৰলৈ প্ৰায় তিনি কিলোমিটাৰ পথত চলা সমদলটোৱে বিশ্ববিদ্যালয়খনক পুনৰ পশ্চিমবংগৰ তীব্ৰ ৰাজনৈতিক সংঘাতৰ কেন্দ্ৰলৈ লৈ আহে। ‘জয় শ্ৰীৰাম’ ধ্বনি, গেৰুৱা পতাকা আৰু সাধু-সন্তৰ উপস্থিতিৰ মাজত শুভেন্দু অধিকাৰীয়ে যাদৱপুৰত ‘কাশ্মীৰ মাংগে আজাদি’ বা ‘ৰেড ছেলুট’ৰ দৰে শ্লোগান সহ্য নকৰাৰ হুংকাৰ দিয়ে। এনে শক্তি ‘উভালি পেলোৱা’ৰ কথা তেওঁ প্ৰকাশ্যে কয়।

ভাৰতীয় সংস্কৃতিত গেৰুৱা ত্যাগ, সন্ন্যাস আৰু আধ্যাত্মিকতাৰ প্ৰতীক। নাগা সন্ন্যাসীৰো আছে সুদীৰ্ঘ ধৰ্মীয় পৰম্পৰা। কিন্তু এখন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গেটৰ সন্মুখত তেওঁলোকক এটা নিৰ্দিষ্ট ৰাজনৈতিক দাবীৰ সমদলত লৈ অহাটোৱে গেৰুৱা প্ৰতীকৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱহাৰক লৈ স্বাভাৱিকভাৱেই প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে। যাদৱপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ইতিহাস আকৌ সম্পূৰ্ণ পৃথক। বাওঁপন্থী ছাত্ৰ-ৰাজনীতি, মুক্ত চিন্তা, প্ৰতিবাদ, বিতৰ্ক আৰু মতাদৰ্শগত সংঘাত—এই সকলোৰে সৈতে বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ এটা দীঘলীয়া সম্পৰ্ক আছে। সেই পৰিসৰত গেৰুৱা ৰাজনীতিৰ শক্তিশালী ৰাজহুৱা প্ৰৱেশক সেয়েহে কেৱল আন এটা ৰাজনৈতিক মিছিল বুলি চাব নোৱাৰি। এয়া যেন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ভিতৰত কোনটো মতাদৰ্শৰ অধিকাৰ থাকিব, সেই প্ৰশ্নক লৈ এক প্ৰতীকী শক্তিপৰীক্ষা।

শুভেন্দু অধিকাৰীৰ বক্তব্যত দুটা বিষয় একেলগে আহিছে—গেৰুৱাৰ সন্মান আৰু যাদৱপুৰত কথিত ‘দেশবিৰোধী’ শ্লোগান। তেওঁ কয়, গেৰুৱাৰ অপমান তেওঁ সহ্য নকৰিব আৰু ‘কাশ্মীৰ মাংগে আজাদি’ তথা ‘ৰেড ছেলুট’ৰ দৰে শ্লোগান দিয়া শক্তিক যাদৱপুৰৰ পৰা উভালি পেলাব। কিন্তু ইয়াতেই আৰম্ভ হয় অধিক গুৰুতৰ বিতৰ্ক।বিশ্ববিদ্যালয়ত কোনো বিচ্ছিন্নতাবাদী বা হিংসাত্মক কাৰ্যকলাপ থাকিলে তাৰ বিৰুদ্ধে আইনগত ব্যৱস্থা লোৱাৰ অধিকাৰ চৰকাৰৰ আছে। কিন্তু কোনটো মত, কোনটো শ্লোগান ‘দেশবিৰোধী’ আৰু কোনটো মতাদৰ্শ বিশ্ববিদ্যালয়ত থাকিব নোৱাৰিব—সেই সীমা ৰাজনৈতিক ক্ষমতাই নিৰ্ধাৰণ কৰিব নে বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বিধিসম্মত আৰু একাডেমিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহে? যাদৱপুৰৰ ঘটনাই এই মৌলিক প্ৰশ্নটোৱেই উত্থাপন কৰিছে।

এই ৰাজনৈতিক শক্তিপ্ৰদৰ্শনৰ প্ৰভাৱ শ্ৰেণীকোঠাতো পৰে। বুধবাৰে বহু বিভাগৰ শ্ৰেণী বাতিল কৰা হয়, কিছুমান পাঠদান অনলাইনলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয় আৰু উপস্থিতিও কমি যায়। কিছুমান বিভাগত অৱশ্যে নিয়মীয়া পাঠদান চলি থাকে। অৰ্থাৎ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গেটৰ বাহিৰৰ ৰাজনীতি সেইদিনা শ্ৰেণীকোঠাৰ ভিতৰতো প্ৰভাৱ পেলালে। তাৰ পিছদিনা পুনৰ স্বাভাৱিক পাঠদান আৰম্ভ হয়। কিন্তু ঘটনাটোৱে এটা অস্বস্তিকৰ ছবি এৰি গ’ল—এখন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ একাডেমিক কেলেণ্ডাৰ ৰাজনৈতিক সমদলৰ সময়সূচীৰ সৈতে সামঞ্জস্য কৰিবলগীয়া পৰিস্থিতি কিয় সৃষ্টি হ’ব? এই সমদলৰ সময়টোও বিশেষ তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। ৯ ছেপ্টেম্বৰৰ সমদলৰ এদিন পাছতেই পশ্চিমবংগ বিধানসভাত বিশ্ববিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়ৰ প্ৰশাসন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ সংশোধনী বিধেয়ক, ২০২৬ উত্থাপন আৰু গৃহীত হয়। বিধেয়কখনক লৈ শিক্ষক আৰু শিক্ষা-সমাজৰ একাংশই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ স্বায়ত্তশাসন সংকুচিত হোৱাৰ আশংকা প্ৰকাশ কৰিছে।সেই পৰিপ্ৰেক্ষিতত যাদৱপুৰৰ গেটৰ বাহিৰত মুখ্যমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বত গেৰুৱা সমদল আৰু তাৰ পিছদিনা বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰশাসন সম্পৰ্কীয় নতুন আইন—দুটা ঘটনাক সম্পূৰ্ণ বিচ্ছিন্ন কৰি চোৱাটো কঠিন। এফালে ৰাজনৈতিক-সাংস্কৃতিক আধিপত্য প্ৰতিষ্ঠাৰ ৰাজহুৱা প্ৰদৰ্শন, আনফালে বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰশাসনৰ ওপৰত চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ বৃদ্ধিৰ বিতৰ্ক—দুয়োটাই একেটা বৃহৎ প্ৰশ্নলৈ আঙুলিয়াইছে: যাদৱপুৰৰ দৰে বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বৌদ্ধিক আৰু মতাদৰ্শগত স্বাধীনতাৰ পৰিসৰ কিমান থাকিব? অৱশ্যে এই ঘটনাৰ আনটো দিশো উপেক্ষা কৰিব নোৱাৰি। যাদৱপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়ত দীৰ্ঘদিন ধৰি বাওঁপন্থী ছাত্ৰ-ৰাজনীতি আৰু বিভিন্ন মতাদৰ্শগত গোটৰ প্ৰভাৱ আছে। শেহতীয়াকৈ দেৱাল লিখন, ‘ফ্ৰী কাশ্মীৰ’, ‘ৰেড ছেলুট’, ‘ফ্ৰী পিঅ’কে’ আৰু ‘অখণ্ড ভাৰত’ আদি বিভিন্ন শ্লোগানক কেন্দ্ৰ কৰি সংঘাত বৃদ্ধি পাইছে। এবিভিপিৰ কৰ্মীসকলেও বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দেৱালত ‘ফ্ৰী পিঅ’কে’ আৰু ‘অখণ্ড ভাৰত’ৰ শ্লোগান লিখিছে। সেয়েহে যাদৱপুৰৰ বৰ্তমানৰ সংঘাতক কেৱল ‘বিজেপি বনাম বাওঁপন্থী’ বুলি সৰলীকৰণ কৰিলেও ছবিখন সম্পূৰ্ণ নহয়। বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ দেৱালৰ পৰা গেটলৈকে এতিয়া দুটা বিপৰীত ৰাজনৈতিক ভাষ্যৰ প্ৰতিযোগিতা চলিছে। এটা পক্ষই ‘লাল ছেলুট’ আৰু ‘ফ্ৰী কাশ্মীৰ’ৰ দৰে শ্লোগানক লৈ প্ৰশ্ন তুলিছে; আনটো পক্ষই ‘ফ্ৰী পিঅ’কে’ আৰু ‘অখণ্ড ভাৰত’ৰ দৰে শ্লোগানেৰে প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰিছে।

এই পৰিস্থিতিত নাগা সন্ন্যাসীৰ সমদলক যাদৱপুৰৰ ৰাজনীতিত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতীকী মুহূৰ্ত হিচাপে চাব লাগিব। এয়া আক্ষৰিক অৰ্থত বিশ্ববিদ্যালয় দখল নহয়। কিন্তু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গেটৰ সন্মুখত ধৰ্মীয় পৰিচয় আৰু ৰাজনৈতিক শক্তিৰ এনে বৃহৎ সমাৱেশে এটা স্পষ্ট বাৰ্তা দিছে—যাদৱপুৰৰ ৰাজনৈতিক পৰিসৰ কেৱল বাওঁপন্থী ছাত্ৰ-ৰাজনীতিৰ বাবে সংৰক্ষিত হৈ নাথাকিব। শুভেন্দু অধিকাৰীৰ নেতৃত্বত বিজেপিয়ে যেন সেই পৰিসৰত গেৰুৱা ৰাজনীতিৰ অধিকাৰ দাবী কৰিছে। কিন্তু ইয়াৰ বিপৰীত আশংকাটোও সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ—বিশ্ববিদ্যালয়খন যদি বাওঁপন্থী আধিপত্যৰ পৰা মুক্ত কৰি গেৰুৱা আধিপত্য প্ৰতিষ্ঠাৰ ক্ষেত্ৰলৈ পৰিণত হয়, তেন্তে বৌদ্ধিক স্বাধীনতাৰ লাভটো ক’ত? বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কাম কোনো এটা ৰঙৰ জয় ঘোষণা কৰা নহয়। বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কাম হৈছে প্ৰশ্ন কৰা, বিতৰ্ক কৰা, মত প্ৰকাশ কৰা আৰু ভিন্ন মতক সহ্য কৰাৰ পৰিসৰ সৃষ্টি কৰা। যাদৱপুৰৰ গেটৰ বাহিৰত নাগা সন্ন্যাসীৰ সমদল সেই কাৰণেই কেৱল এটা ৰাজনৈতিক সমদলৰ ছবি নহয়। ই ভাৰতীয় ৰাজনীতিত ধৰ্মীয় প্ৰতীক, জাতীয়তাবাদ আৰু উচ্চ শিক্ষাৰ স্বায়ত্তশাসন—এই তিনিটাৰ মাজত ক্ৰমাৎ তীব্ৰ হৈ অহা সংঘাতৰ এক প্ৰতিচ্ছবি।