দুৰ্নীতিৰ আঁৰৰ মনস্তত্ত্ব

অলপতে অসমত এগৰাকী মহিলা চৰকাৰী বিষয়াৰ দুৰ্নীতিৰ খবৰে অসমীয়া মানুহক জোকাৰি গ’ল৷ তেওঁৰ বাসগৃহত বিষয়াসকলে বিপুল পৰিমাণৰ নগদ ধন, হীৰা আৰু সোণ ইত্যাদি জব্দ কৰিছে৷ এই দুৰ্নীতিৰ কাহিনী পোহৰলৈ অহাত জনসাধাৰণ আচৰিত হোৱাৰ লগতে ক্ষোভিত হৈছে৷ শাস্তি দিবলৈ মানুহে সামাজিক মাধ্যমত ক্ষোভেৰে দাবী জনাইছে৷ যি সময়ত দিনৰ দিনটো কষ্ট কৰি মানুহে দুপইচা ঘটে, তেনেস্থলত এনে বিষয়াই দুৰ্নীতি কৰি টকাৰ পাহাৰ গঢ়িলে মানুহ ক্ষোভিত হ’বই৷ নেপালৰ ‘নেপো কিডছ’ অৰ্থাৎ ৰাজনীতিকৰ ল’ৰা-ছোৱালীৰ বিলাসী জীৱনে জনগণক ক্ষোভিত কৰাৰ উদাহৰণ দেখা গৈছিল৷ কিন্তু মানুহে দুৰ্নীতি কিয় কৰে? সিহঁত বেয়া মানুহ, আমি ভাল মানুহ–সেইটো একমাত্ৰ উত্তৰ হ’ব জানো, নে লংকালৈ যিয়েই যায় সিয়েই ৰাৱণ হৈ পৰে৷ এই প্ৰশ্নবোৰৰ সঠিক বিশ্লেষণ কিছু জটিল হ’লেও কিছু মনোবৈজ্ঞানিক গৱেষণাৰ আধাৰত এই কথাবোৰ জুকিয়াই চাব পাৰোঁ৷

উচ্চ পদত থকা লোকসকলে কিয় দুৰ্নীতি কৰে, আনকি নিজৰ সুনাম, কেৰিয়াৰ ইত্যাদিক বন্ধকত দিওঁ? সাধাৰণতে মানুহে পুৰস্কাৰৰ বিপৰীতে শাস্তিৰ ওজন কৰে আৰু যদি সুবিধা অধিক যেন লাগে, তেন্তে সেই কাম কৰে৷ এই যুক্তিৰ আধাৰতেই বিশ্বজুৰি দুৰ্নীতিবিৰোধী নীতি গঢ় দিয়া হৈছে৷ কিন্তু দশক দশক ধৰি সংস্কাৰ আৰু কোটি কোটি টকা খৰচ কৰাৰ পাছতো দুৰ্নীতি কমা নাই; বিশেষকৈ এনে ঠাইত য’ত ক্ষমতা কেন্দ্ৰীভূত আৰু জবাবদিহিতা একেবাৰেই দুৰ্বল৷ 

গৱেষণাৰ পৰা দেখা গৈছে যে দুৰ্নীতি প্ৰায়ে পক্ষপাতমূলক চিন্তাধাৰা, অন্ধ আৱেগ আৰু ত্ৰুটিপূৰ্ণ তথ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ পৰা উদ্ভৱ হয়৷

ক্ষমতাই মানুহৰ চিন্তাধাৰা সলনি কৰে৷ কৰ্তৃত্ব থকাসকল প্ৰায়ে অতিকৈ ৰিস্ক লোৱা, পুৰস্কাৰকেন্দ্ৰিক আৰু অতি আত্মবিশ্বাসী হৈ পৰে৷ অতি আত্মবিশ্বাসে তেওঁলোকক নৈতিক ৰেখাৰ প্ৰতি অশ্ৰদ্ধাৱান কৰি তুলিব পাৰে৷ তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰে যে তেওঁলোক পৰিণতিৰ পৰা মুক্ত বা তেওঁলোকৰ কাৰ্য ন্যায্য বুলি তেওঁলোকে ভাবে৷ সকলোৱে যদি কাৰ্যালয়ত ঘোচ লয়, তেতিয়া সৎ মানুহ এজনেও কিছু দুবিধাত নপৰা নহয়৷ 

অসমৰ বিষয়াজনৰ নামজাৰি, ম্যাদীকৰণ এইবোৰ কাম কৰাৰ ক্ষমতা আছিল, সেয়ে তেওঁ ইয়াৰ সুবিধা লৈ টকাৰ পাহাৰ বনাইছিল৷ ক্ষমতাৰ লগত প্ৰায়ে এটা স্বাৰ্থপৰ পক্ষপাতিত্ব আহেঃ সফলতাক ব্যক্তিগত যোগ্যতা হিচাপে তেওঁলোকে দেখা পায়, আনহাতে দুৰ্নীতিক পৰিস্থিতিগত আৰু যুক্তিসংগত বুলি তেওঁলোকে নিজকে প্ৰত্যয় নিয়ায়৷ দুৰ্নীতি এক দীঘলীয়া প্ৰক্ৰিয়া৷ ইয়াত বহু মানুহৰ সহযোগিতা নিশ্চয় থাকিব লাগিব৷ সৰু সৰু দুৰ্নীতিবোৰ অৱশেষত স্বাভাৱিক যেন লগা হৈ পৰে৷ পুঠি-খলিহনা মাজে মাজে ধৰা পৰে আৰু ৰৌ-বৰালী সাৰি যায়৷ টকাৰে সুখ কিনিব পাৰি, সেয়ে হয়তো তেওঁলোকে কৰা দুৰ্নীতিক যুক্তিযুক্ত বুলি ভাবে৷ তেওঁলোকে নিজেই নিজক প্ৰবোধ দিয়ে যে তেওঁলোকে একো দোষ কৰা নাই৷ এইটো প্ৰশ্নও কোনোবাই কৰিব পাৰে যে তেওঁক ঘোচ কিয় মানুহে দিছিল৷ মানুহে এই বাবেই দিছিল যে গোটেই কাৰ্যালয়টোত হয়তো অভিযোগ দিব পৰা ব্যৱস্থাই নাছিল বা বহু মানুহ এই দুৰ্নীতিৰ লগত জড়িত আছিল৷ 

কেৰিয়াৰ স্থবিৰতাৰ সন্মুখীন হোৱা বিষয়াসকলে এই ব্যৱস্থাগত দুৰ্নীতিৰ বেছি সমভাগী হয়৷ শাস্তিৰ ভয়তকৈ টকাৰে ভৱিষ্যৎ সুৰক্ষিত কৰাত তেওঁলোকে বেছি মনোযোগ দিব পাৰে৷ সাধাৰণতে দোষ অনুভৱ কৰিব পৰা ক্ষমতা আৰু সহানুভূতিশীল মানুহে দুৰ্নীতি কৰিবলৈ আগ্ৰহী নহয়৷ ইংৰাজী লোককথাৰ ৰবিন হুডৰ চৰিত্ৰৰ কথাটো হয়তো বেলেগ৷ অসমত দুৰ্নীতি কৰি দুখীয়া-নিপীড়িতক তাৰ ভাগ দিয়া লোকৰ কথা জনা নাযায়৷ অৰ্থাৎ দুৰ্নীতি তেওঁলোকে নিজৰ স্বাৰ্থৰ বাবেই কৰিছে৷ বিশ্বব্যাপী দুৰ্নীতিবিৰোধী ব্যৱস্থাসমূহে প্ৰায়ে কঠোৰ শাস্তি, কঠোৰ নিয়ম, অধিক দায়বদ্ধতা– এইবোৰ কাৰকক গুৰুত্ব দিয়ে, যাৰ আধাৰ হৈছে– মানুহ যুক্তিবাদী আৰু লাভ-লোকচান জুখিব পাৰে, কিন্তু কথাটো তেনে নহয়৷  জ্ঞানমূলক পক্ষপাতিত্বই (কগনিটিভ বায়াছে) মানুহে বিপদ আৰু নৈতিকতাক কেনেকৈ গ্ৰহণ কৰে, তাক যেতিয়া বিকৃত কৰে, তেন্তে কেৱল শাস্তিয়ে কাম নকৰে৷ যদিহে অসমত সৎ বিষয়া-কৰ্মচাৰীক পুৰস্কৃত কৰাৰ এক প্ৰথা আৰম্ভ কৰা হয়, তেতিয়া হয়তো দুৰ্নীতি লাহে লাহে কমি যাব৷